La France est connue pour ses petits villages de campagne et leurs églises souvent romanes, parfois vieilles de près de mille ans. Combien de panneaux indicateurs nous invitent à les découvrir sur les routes de France ?
Pourtant, les Pays-Bas possèdent eux aussi de petites églises médiévales, dans le nord du pays, entre Groningen et la Frise. C'est une région qui a toujours dû composer avec la mer. Bien avant la construction des digues, les habitants avaient trouvé une solution pour se protéger des inondations : construire des collines artificielles pour y installer leurs maisons. À Groningen, on les appelle des wierden, en Frise des terpen. Ces habitations surélevées se sont développées dès l'Antiquité, en accumulant terre, argile, mottes de gazon et même déchets de la vie quotidienne, afin de créer des plateformes suffisamment hautes pour échapper aux marées.
C'est au sommet de ces anciennes wierden que l'on trouve certaines des petites églises les plus étonnantes de Groningen. Lorsqu'on découvre cette région, on ne s'attend pas forcément à y trouver une telle concentration d'églises médiévales.
Lors d'une promenade à vélo, elles apparaissent parfois au bout d'un chemin, posées sur leur petite hauteur et dominant le paysage. La plupart sont construites en brique rouge ou ocre, parfaitement en harmonie avec les paysages du nord. Il y a tout de même une exception à Feerwerd : l'église Saint-Jacques, avec ses murs recouverts d'un enduit clair. Les plus anciennes, dans le style roman, ont des murs étonnamment épais et de petites ouvertures arrondies. Pour entrer dans certaines, il faut encore grimper la wierde. Leur clocher est alors visible de très loin dans ce paysage extrêmement plat, à moins que les arbres du petit cimetière ne viennent nous cacher la vue.
J'aime bien regarder les cimetières. Et là-bas, ils sont particulièrement intéressants. Les pierres tombales les plus anciennes que l'on rencontre aujourd'hui datent souvent des XVIIe et XVIIIe siècles. C'est étonnant autour d'une église du XIIe ou XIIIe siècle, mais cela s'explique aussi par le climat. Oui, déjà !
Avoir une belle pierre tombale était autrefois un signe de richesse. La pierre, souvent transportée sur de longues distances par bateau, était coûteuse. Les gens du peuple étaient plutôt enterrés sous une simple croix ou une marque en bois, beaucoup moins durable dans le climat humide et venteux de la mer du Nord. Au Moyen Âge, les personnes les plus importantes pouvaient même être enterrées à l'intérieur de l'église, leurs dernières demeures étant ainsi protégées des intempéries.
En regardant ces pierres, on remarque aussi les différences de matériaux. Certaines sont en grès de Bentheim, une pierre claire ou grise largement utilisée dans le nord des Pays-Bas. Avec le temps, elle s'est érodée, rendant parfois les inscriptions difficiles à lire. D'autres, beaucoup plus sombres, semblent fraîchement sorties des ateliers malgré leurs siècles. Il s'agit notamment de pierres calcaires très dures, comme la pierre bleue belge provenant entre autres de la région de Tournai — dans le nord de la France, où je suis née. Leur résistance permet encore de distinguer parfaitement blasons, sabliers, crânes et squelettes. Ces symboles rappellent la fragilité de la vie et le passage du temps. Certaines de ces dalles funéraires sont véritablement magnifiques.
Mais revenons à l'intérieur de ces petits édifices religieux. Au Moyen Âge, leurs murs et leurs voûtes pouvaient être entièrement recouverts de peintures : scènes bibliques, saints, personnages et motifs décoratifs. Puis la Réforme est arrivée. La Beeldenstorm de 1566 avait déjà entraîné des destructions d'images catholiques. En 1594, après la prise de Groningen par les forces de la République, la région passe définitivement dans le camp calviniste. Les églises sont alors profondément transformées et les peintures murales souvent recouvertes de chaux. Pendant des siècles, le décor disparaît sous cette couche blanche.
Puis, beaucoup plus tard, les restaurateurs ont commencé à retrouver ces anciennes peintures. À Middelstum, elles ont été redécouvertes sous la chaux au XIXe siècle, puis progressivement dégagées et restaurées. On peut aujourd'hui y admirer plusieurs scènes bibliques. À Westeremden également, l'Andreaskerk possède des peintures murales et de voûtes datant notamment des XIIIe et XVe siècles.
Mais les calvinistes n'ont pas fait que détruire dans ces édifices. Et c'est peut-être ce qui me plaît le plus dans ces églises : le contraste entre les murs blancs et le mobilier en bois peint.
Avec la Réforme, le centre de la vie religieuse change. L'autel n'occupe plus la même place centrale et l'attention se porte davantage vers la chaire du prédicateur et les bancs des fidèles. On trouve aussi les fameuses herenbanken, réservées aux familles importantes, ainsi que les tribunes et les orgues. Ces meubles en bois ne restent pas bruts. Non, ils sont peints.
Certaines couleurs reviennent régulièrement : le vert bleuté, obtenu notamment avec des pigments à base de cuivre, le rouge ocre à base d'oxyde de fer, mais aussi le jaune et l'ocre. Sur ces derniers, les peintres dessinaient des veines plus sombres pour donner au simple bois de pin ou de sapin l'apparence d'un bois plus précieux. Une sorte de trompe-l'œil avant l'heure. Ces couleurs donnent aux églises une atmosphère à la fois austère et chaleureuse. Les murs blancs font ressortir les meubles, la chaire et les bancs, comme s'ils étaient devenus les véritables acteurs de l'intérieur.
Je pourrais continuer encore longtemps à parler de ces petites merveilles. Il y a les clochers, les orgues, les anciennes portes, les blasons, les pierres réutilisées dans les murs, les histoires de familles puissantes... Chaque village semble avoir son histoire.
Et c'est peut-être cela qui me plaît le plus : ici, il n'est pas nécessaire de visiter une immense cathédrale pour rencontrer l'Histoire. Il suffit parfois de monter une petite wierde, de pousser une vieille porte et de regarder attentivement autour de soi.
Je crois que je vais consacrer quelques autres billets à cette découverte...
Frankrijk staat bekend om zijn kleine dorpjes met hun vaak romaanse kerken, waarvan sommige bijna duizend jaar oud zijn. Hoeveel verkeersborden nodigen ons wel niet uit om ze te ontdekken langs de Franse wegen?
Maar ook Nederland heeft kleine middeleeuwse kerkjes, in het noorden van het land, tussen Groningen en Friesland. Dit is een regio die altijd al met de zee te maken heeft gehad. Lang voordat er dijken werden aangelegd, hadden de inwoners een oplossing gevonden om zich tegen overstromingen te beschermen: het bouwen van kunstmatige heuvels waarop ze hun huizen bouwden. In Groningen worden ze wierden genoemd, in Friesland terpen. Deze verhoogde woningen ontstonden al in de oudheid door het ophopen van aarde, klei, graszoden en zelfs alledaags afval om platforms te creëren die hoog genoeg waren om aan het getij te ontsnappen.
Het is bovenop deze oude wierde dat je enkele van Groningens meest bijzondere kleine kerkjes vindt. Wanneer je deze regio voor het eerst bezoekt, verwacht je niet per se zo'n hoge concentratie middeleeuwse kerken aan te treffen.
Tijdens een fietstocht verschijnen ze soms aan het einde van een pad, hoog op hun kleine heuveltjes, uitkijkend over het landschap. De meeste kerken zijn gebouwd van rode of okerkleurige baksteen, perfect in harmonie met het noordelijke landschap. In Feerwerd is er echter één uitzondering: de Sint-Jacobskerk, met haar muren bedekt met lichtgekleurd pleisterwerk. De oudste kerken, in romaanse stijl, hebben verrassend dikke muren en kleine, ronde openingen. Om sommige ervan te betreden, moet je nog steeds de wierde beklimmen. Hun klokkentorens zijn dan al van verre zichtbaar in dit extreem vlakke landschap, tenzij de bomen van de kleine begraafplaats het zicht belemmeren.
Ik vind het leuk om begraafplaatsen te bekijken. En hier zijn ze bijzonder interessant. De oudste grafstenen die je tegenwoordig tegenkomt, dateren vaak uit de 17e en 18e eeuw. Het is verrassend om ze rond een 12e- of 13e-eeuwse kerk te vinden, maar dit kan ook verklaard worden door het klimaat. Ja, zelfs toen!
Een mooie grafsteen was ooit een teken van rijkdom. De steen, die vaak over lange afstanden per schip werd vervoerd, was duur. Gewone mensen werden vaker begraven onder een eenvoudig kruis of een houten graf, die veel minder bestand waren tegen het vochtige en winderige klimaat van de Noordzee. In de Middeleeuwen konden de belangrijkste personen zelfs in de kerk begraven worden, hun laatste rustplaats dus beschermd tegen de elementen.
Als je naar deze stenen kijkt, zie je ook de verschillen in materiaal. Sommige zijn gemaakt van Bentheimer zandsteen, een lichte of grijze steen die veel gebruikt werd in Noord-Nederland. Door de tijd heen is deze geërodeerd, waardoor de inscripties soms moeilijk leesbaar zijn. Andere, veel donkerdere stenen, lijken ondanks hun eeuwenoude leeftijd net uit de werkplaats te komen. Hieronder vallen zeer harde kalkstenen, zoals Belgische blauwsteen, afkomstig uit de regio Tournai in Noord-Frankrijk, waar ik geboren ben. Dankzij hun duurzaamheid kunnen we nog steeds duidelijk wapenschilden, zandlopers, schedels en skeletten zien. Deze symbolen herinneren ons aan de vergankelijkheid van het leven en het verstrijken van de tijd. Sommige van deze grafstenen zijn werkelijk magnifiek.
Maar laten we terugkeren naar het interieur van deze kleine religieuze gebouwen. In de middeleeuwen waren de muren en gewelven van kerken vaak volledig bedekt met schilderingen: Bijbelse taferelen, heiligen, figuren en decoratieve motieven. Toen kwam de Reformatie. De Beeldenstorm van 1566 had al geleid tot de vernietiging van katholieke afbeeldingen. In 1594, na de verovering van Groningen door de troepen van de Republiek, kwam de regio definitief onder calvinistische invloed te staan. De kerken werden vervolgens ingrijpend verbouwd en de muurschilderingen werden vaak met witkalk bedekt. Eeuwenlang verdween de decoratie onder deze witte laag.
Veel later begonnen restaurateurs deze oude schilderingen te herontdekken. In Middelstum werden ze in de 19e eeuw onder lagen witkalk blootgelegd en vervolgens geleidelijk gerestaureerd. Tegenwoordig zijn er verschillende Bijbelse taferelen te bewonderen. Ook in Westeremden heeft de Andreaskerk muurschilderingen en gewelfschilderingen uit de 13e en 15e eeuw.
Maar de calvinisten hebben deze gebouwen niet alleen verwoest. En misschien is dat wel wat ik het mooist vind aan deze kerken: het contrast tussen de witte muren en het beschilderde houten meubilair.
Met de Reformatie verschoof het middelpunt van het religieuze leven. Het altaar nam niet langer dezelfde centrale plaats in en de aandacht ging meer uit naar de preekstoel en de kerkbanken. Er waren ook de beroemde herenbanken (privézitplaatsen), gereserveerd voor belangrijke families, evenals galerijen en orgels. Dit houten meubilair werd niet onafgewerkt gelaten. Nee, het werd beschilderd.
Bepaalde kleuren keren regelmatig terug: blauwgroen, met name verkregen met pigmenten op koperbasis, okerrood gemaakt van ijzeroxide, maar ook geel en oker. Op deze laatste kleuren tekenden schilders donkere nerven om eenvoudig grenen- of sparrenhout de uitstraling van kostbaarder hout te geven. Een soort trompe-l'œil avant la lettre. Deze kleuren geven de kerken een sfeer die zowel sober als warm is. De witte muren laten het meubilair, de preekstoel en de kerkbanken eruit springen, alsof ze de ware sterren van het interieur zijn geworden.
Ik zou nog veel meer kunnen vertellen over deze kleine wonderen. Er zijn de klokkentorens, de orgels, de oude deuren, de wapenschilden, de hergebruikte stenen in de muren, de verhalen van machtige families... Elk dorp lijkt zijn eigen geschiedenis te hebben.
En misschien is dat wel wat ik het mooist vind: hier hoef je geen enorme kathedraal te bezoeken om geschiedenis te ervaren. Soms is het enige wat je hoeft te doen een wierde op te lopen, een oude deur open te duwen en goed om je heen te kijken.
Ik denk dat ik nog een paar berichten over deze ontdekking zal schrijven...
Maar ook Nederland heeft kleine middeleeuwse kerkjes, in het noorden van het land, tussen Groningen en Friesland. Dit is een regio die altijd al met de zee te maken heeft gehad. Lang voordat er dijken werden aangelegd, hadden de inwoners een oplossing gevonden om zich tegen overstromingen te beschermen: het bouwen van kunstmatige heuvels waarop ze hun huizen bouwden. In Groningen worden ze wierden genoemd, in Friesland terpen. Deze verhoogde woningen ontstonden al in de oudheid door het ophopen van aarde, klei, graszoden en zelfs alledaags afval om platforms te creëren die hoog genoeg waren om aan het getij te ontsnappen.
Het is bovenop deze oude wierde dat je enkele van Groningens meest bijzondere kleine kerkjes vindt. Wanneer je deze regio voor het eerst bezoekt, verwacht je niet per se zo'n hoge concentratie middeleeuwse kerken aan te treffen.
Tijdens een fietstocht verschijnen ze soms aan het einde van een pad, hoog op hun kleine heuveltjes, uitkijkend over het landschap. De meeste kerken zijn gebouwd van rode of okerkleurige baksteen, perfect in harmonie met het noordelijke landschap. In Feerwerd is er echter één uitzondering: de Sint-Jacobskerk, met haar muren bedekt met lichtgekleurd pleisterwerk. De oudste kerken, in romaanse stijl, hebben verrassend dikke muren en kleine, ronde openingen. Om sommige ervan te betreden, moet je nog steeds de wierde beklimmen. Hun klokkentorens zijn dan al van verre zichtbaar in dit extreem vlakke landschap, tenzij de bomen van de kleine begraafplaats het zicht belemmeren.
Ik vind het leuk om begraafplaatsen te bekijken. En hier zijn ze bijzonder interessant. De oudste grafstenen die je tegenwoordig tegenkomt, dateren vaak uit de 17e en 18e eeuw. Het is verrassend om ze rond een 12e- of 13e-eeuwse kerk te vinden, maar dit kan ook verklaard worden door het klimaat. Ja, zelfs toen!
Een mooie grafsteen was ooit een teken van rijkdom. De steen, die vaak over lange afstanden per schip werd vervoerd, was duur. Gewone mensen werden vaker begraven onder een eenvoudig kruis of een houten graf, die veel minder bestand waren tegen het vochtige en winderige klimaat van de Noordzee. In de Middeleeuwen konden de belangrijkste personen zelfs in de kerk begraven worden, hun laatste rustplaats dus beschermd tegen de elementen.
Als je naar deze stenen kijkt, zie je ook de verschillen in materiaal. Sommige zijn gemaakt van Bentheimer zandsteen, een lichte of grijze steen die veel gebruikt werd in Noord-Nederland. Door de tijd heen is deze geërodeerd, waardoor de inscripties soms moeilijk leesbaar zijn. Andere, veel donkerdere stenen, lijken ondanks hun eeuwenoude leeftijd net uit de werkplaats te komen. Hieronder vallen zeer harde kalkstenen, zoals Belgische blauwsteen, afkomstig uit de regio Tournai in Noord-Frankrijk, waar ik geboren ben. Dankzij hun duurzaamheid kunnen we nog steeds duidelijk wapenschilden, zandlopers, schedels en skeletten zien. Deze symbolen herinneren ons aan de vergankelijkheid van het leven en het verstrijken van de tijd. Sommige van deze grafstenen zijn werkelijk magnifiek.
Maar laten we terugkeren naar het interieur van deze kleine religieuze gebouwen. In de middeleeuwen waren de muren en gewelven van kerken vaak volledig bedekt met schilderingen: Bijbelse taferelen, heiligen, figuren en decoratieve motieven. Toen kwam de Reformatie. De Beeldenstorm van 1566 had al geleid tot de vernietiging van katholieke afbeeldingen. In 1594, na de verovering van Groningen door de troepen van de Republiek, kwam de regio definitief onder calvinistische invloed te staan. De kerken werden vervolgens ingrijpend verbouwd en de muurschilderingen werden vaak met witkalk bedekt. Eeuwenlang verdween de decoratie onder deze witte laag.
Veel later begonnen restaurateurs deze oude schilderingen te herontdekken. In Middelstum werden ze in de 19e eeuw onder lagen witkalk blootgelegd en vervolgens geleidelijk gerestaureerd. Tegenwoordig zijn er verschillende Bijbelse taferelen te bewonderen. Ook in Westeremden heeft de Andreaskerk muurschilderingen en gewelfschilderingen uit de 13e en 15e eeuw.
Maar de calvinisten hebben deze gebouwen niet alleen verwoest. En misschien is dat wel wat ik het mooist vind aan deze kerken: het contrast tussen de witte muren en het beschilderde houten meubilair.
Met de Reformatie verschoof het middelpunt van het religieuze leven. Het altaar nam niet langer dezelfde centrale plaats in en de aandacht ging meer uit naar de preekstoel en de kerkbanken. Er waren ook de beroemde herenbanken (privézitplaatsen), gereserveerd voor belangrijke families, evenals galerijen en orgels. Dit houten meubilair werd niet onafgewerkt gelaten. Nee, het werd beschilderd.
Bepaalde kleuren keren regelmatig terug: blauwgroen, met name verkregen met pigmenten op koperbasis, okerrood gemaakt van ijzeroxide, maar ook geel en oker. Op deze laatste kleuren tekenden schilders donkere nerven om eenvoudig grenen- of sparrenhout de uitstraling van kostbaarder hout te geven. Een soort trompe-l'œil avant la lettre. Deze kleuren geven de kerken een sfeer die zowel sober als warm is. De witte muren laten het meubilair, de preekstoel en de kerkbanken eruit springen, alsof ze de ware sterren van het interieur zijn geworden.
Ik zou nog veel meer kunnen vertellen over deze kleine wonderen. Er zijn de klokkentorens, de orgels, de oude deuren, de wapenschilden, de hergebruikte stenen in de muren, de verhalen van machtige families... Elk dorp lijkt zijn eigen geschiedenis te hebben.
En misschien is dat wel wat ik het mooist vind: hier hoef je geen enorme kathedraal te bezoeken om geschiedenis te ervaren. Soms is het enige wat je hoeft te doen een wierde op te lopen, een oude deur open te duwen en goed om je heen te kijken.
Ik denk dat ik nog een paar berichten over deze ontdekking zal schrijven...
Aucun commentaire:
Enregistrer un commentaire